https://thuviensach.vn

Những mẩu chuyện về 
đời hoạt động của Hồ Chủ tịch 
Tác giả: Trần Dân Tiên 
Nhà xuất bản Trẻ
Năm xuất bản: 2005
Tạo ebook: Cotyba
Ngày hoàn thành: 11/02/2007
Epub (02/2019): @lamtam, tve-4u.org

 

https://thuviensach.vn

PHẦN 1

Nhiều nhà văn, nhà báo Việt Nam và ngoại quốc muốn viết tiểu sử của vị
Chủ tịch nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà, nhưng mãi đến nay, chưa có
người nào thành công. Nguyên nhân rất giản đơn: Chủ tịch Hồ Chí Minh
không muốn nhắc lại thân thế của mình.
Ngày mồng 2 tháng 9 năm 1945, lần đầu tiên tôi trông thấy Hồ Chủ tịch.
Đó là một ngày lịch sử. Ngày hôm ấy, đứng trước rất đông quần chúng
hoan hô nhiệt liệt, Hồ Chủ tịch trang nghiêm đọc bản Tuyên ngôn Độc lập
của nước Việt Nam dân chủ cộng hoà.
Ngày thứ hai tôi viết thư xin phép được gặp Hồ Chủ tịch. Ngay chiều
hôm ấy, tôi rất sung sướng nhận được thư trả lời của Hồ Chủ tịch viết như
thế này:
"Ngày mai 7 giờ 30 mời chú đến"
Ký tên: HỒ CHÍ MINH
Thư trả lời chóng, nội dung thư giản đơn và giờ hẹn gặp sớm khiến tôi
rất băn khoăn.
Sáng ngày mồng 4 tháng 9, 7 giờ 25, tôi đến dinh Chủ tịch. Đúng 7 giờ
30, một người thanh niên đến phòng khách, lễ phép nói với tôi: "Hồ Chủ
tịch đang đợi anh ở phòng làm việc". Phòng làm việc của Chủ tịch là một
gian phòng rất rộng, một bên có nhiều cửa sổ lớn.
Trong phòng có một cái bàn làm việc, một chiếc giường, một tủ sách nhỏ
kê sát vào tường, và hai bàn nhỏ của hai thư ký. Phía trên lò sưởi, có một lọ
hoa. Đây là tất cả những đồ trong phòng làm việc, không có một thứ trang
trí gì khác.
Hồ Chủ tịch thường mặc bộ quần áo ka ki, đi giày vải đen. Tóc Người đã
hoa râm, trán rộng và cao, đôi mắt sáng ngời, mũi thẳng, râu che nửa

https://thuviensach.vn

miệng, mặt gầy, da ngăm ngăm đen, khiến ta nghĩ đến sương gió dãi dầu
trong rừng sâu và những nỗi gian khổ của chiến tranh du kích.
Lần mới gặp, tôi có cảm giác Người giống một thầy giáo ở nông thôn.
Tôi bước vào phòng kính cẩn chào. Chủ tịch đứng dậy bắt tay tôi và mời
ngồi trước bàn làm việc. Trước hết, Người hỏi thăm sức khỏe của thầy mẹ
tôi và sau mới nói: "Tôi có thể giúp chú việc gì nào?". Tôi nói rõ mục đích
của tôi. Chủ tịch chú ý nghe. Sau khi tôi nói xong. Người cười và đáp:
"Tiểu sử. Đấy là một ý kiến hay. Nhưng hiện nay còn nhiều việc cần thiết
hơn. Rất nhiều đồng bào đang đói khổ. Sau tám mươi năm nô lệ, nước ta bị
tàn phá, bây giờ chúng ta phải xây dựng lại. Chúng ta nên làm những công
việc hết sức cần kíp đi đã! Còn tiểu sử của tôi… thong thả sẽ nói đến!"
Tôi như chạm phải một bức tường. Nhưng tôi không thất vọng.
Về sau tôi đặt kế hoạch khác:
Phương pháp trực tiếp, nghĩa là nói chuyện thẳng thắn với Hồ Chủ tịch
để có tài liệu, điều ấy đã không thành. Sau khi suy nghĩ kỹ càng, tôi mới
hiểu là phương pháp ấy không thể không thất bại. Một người như Hồ Chủ
tịch của chúng ta, với đức khiêm tốn nhường ấy và đương lúc bề bộn bao
nhiêu công việc, làm sao có thể kể lại cho tôi nghe bình sinh của Người
được?
Hiện nay, chỉ còn phương pháp gián tiếp, nghĩa là hỏi những người trước
kia, trong một thời gian nào đó, đã trực tiếp hoặc gián tiếp biết Hồ Chủ
tịch, không cứ người đó là người Việt Nam hay ngoại quốc, để lấy tài liệu
viết tiểu sử. Phương pháp này rất khó khăn và cần nhiều thì giờ, nhưng may
ra thì thành công. Cuối cùng kết quả chứng tỏ cách ấy là đúng. Tôi theo
phương pháp ấy, sau hai năm làm việc, cuối cùng có khá tài liệu để viết một
ít chuyện về Hồ Chủ tịch.
Tôi cũng nhận rằng trong quyển sách này còn thiếu nhiều đoạn. Trong
đời hoạt động của Hồ Chủ tịch những đoạn ấy phải chăng là rất quan trọng?
Tôi không thể biết, đồng thời tôi cũng nghĩ rằng: ngoài Hồ Chủ tịch, thì
không ai có thể trả lời được câu hỏi đó.

https://thuviensach.vn

***
Hồ Chủ tịch sinh năm 1890. Quê Người ở làng Kim Liên, huyện Nam
Đàn, tỉnh Nghệ An (Trung bộ). Phụ thân Người là một cựu Phó bảng,
nhưng gia đình Người là một gia đình nông dân. Trong thời kỳ ấy, Pháp
mới xâm chiếm Việt Nam. Nhân dân Việt Nam đều oán ghét bọn chủ mới.
Các chiến sĩ du kích già thường nhắc đến cụ Phan Đình Phùng, Hoàng Hoa
Thám, hai vị lãnh tụ đã lãnh đạo chiến tranh du kích chống Pháp.
Cụ Phan Đình Phùng là một học giả nổi tiếng và một vị quan to. Ở Trung
bộ. Cụ là người chí sĩ yêu nước đầu tiên đứng lên chống lại bọn đế quốc
Pháp xâm lược. Cụ tổ chức những phần tử trí thức và nông dân Trung bộ,
lãnh đạo họ đấu tranh gian khổ chống bọn xâm lược, trải qua chín, mười
năm. Tuy Cụ đã mất nhưng tên Cụ trở thành tượng trưng cho lòng yêu
nước.
Cụ Hoàng Hoa Thám là một nông dân Bắc bộ. Trong mấy năm, Cụ lãnh
đạo một số chiến sĩ du kích đấu tranh anh dũng. Năm 1913, trong khi sơ
suất, Cụ bị tay sai của Pháp ám sát.
Đầu thế kỷ XX, để đắp con đường Cửa Rào, bọn Pháp bắt nông dân từ
mười tám đến năm mươi tuổi phải đi phu. Vì bọn đốc công Pháp rất tàn
bạo, nước độc và lương thực thiếu nên nhiều người phu bị chết, những
người sống thì đều đau ốm. Điều đó khơi sâu thêm lòng căm thù của nhân
dân ta đối với thực dân.
Kinh tế thuộc địa xâm nhập, đảo lộn kinh tế trong nước. Giai cấp tư sản
dân tộc không ngóc đầu lên được. Giai cấp tiểu tư sản bắt đầu phá sản. Để
củng cố thế lực còn yếu, thực dân Pháp ra sức giúp đỡ thế lực phong kiến
và bọn tay sai của chúng. Hối lộ công khai. Nhân dân khốn khổ.
Thuế má nặng nề, sưu dịch phiền phức, bắt buộc phải uống rượu Pháp
nấu, khuyến khích hút thuốc phiện… Tất cả những điều đó đã biến Việt
Nam thành một địa ngục.
Cũng trong thời kỳ ấy, cuộc vận động cải lương phát triển ở Trung Quốc,
trước thì có Lương Khải Siêu, sau thì có bác sĩ Tôn Dật Tiên. Đồng thời

https://thuviensach.vn

chiến tranh Nga - Nhật kết thúc. Đế quốc Nhật thắng Nga hoàng.
Cụ Phan Chu Trinh mở trường học, bí mật truyền bá chủ nghĩa yêu nước
và công kích bọn cầm quyền Pháp. Vì vậy, Cụ bị kết án tử hình, nhưng
được Hội Nhân quyền Pa – ri cứu.
Cụ Phan Bội Châu sang Nhật, sau sang Trung Quốc. Ở nước ngoài, Cụ
kêu gọi nhân dân Việt Nam làm cách mạng. Những bài thơ của Cụ được bí
mật truyền tụng trong nhân dân Việt Nam.
Năm 1907, lần đầu tiên nông dân các tỉnh Trung bộ nổi dậy chống thuế.
Họ đi tay không, không có khí giới. Họ chỉ yêu cầu giảm thuế. Để tỏ tình
đoàn kết nhất trí, họ đều cắt tóc ngắn và gọi nhau là "đồng bào".
Bọn Pháp dùng khủng bố đại quy mô để trả lời họ. Chúng giết hơn một
nghìn người cầm đầu và những người bị nghi là có dính dáng đến việc đó.
Nhà tù chật ních người. Những người cất giấu báo chí Trung Quốc hoặc
báo chí gì khác, nếu giặc tìm ra, đều bị trừng phạt nặng.
Hầu hết các phần tử trí thức yêu nước đều bị bắt bỏ tù. Những nhà học
giả nổi tiếng được nhân dân kính mến cũng bị chém đầu.
Bon Pháp gọi phong trào ấy là "án đồng bào cắt tóc" vì nông dân dùng
hai tiếng "đồng bào" để gọi nhau.
Đó là tình trạng trong nước và ngoài nước, khi Chủ tịch Hồ Chủ tịch còn
là người thiếu niên mười lăm tuổi. Người thiếu niên ấy đã sớm hiểu biết và
rất đau xót trước cảnh thống khổ của đồng bào. Lúc bấy giờ, anh đã có chí
đuổi thực dân Pháp, giải phóng đồng bào. Anh đã tham gia công tác bí mật,
nhận công việc liên lạc. Anh khâm phục các cụ Phan Đình Phùng, Hoàng
Hoa Thám, Phan Chu Trinh và Phan Bội Châu, nhưng không hoàn toàn tán
thành cách làm của một người nào. Vì:
Cụ Phan Chu Trinh chỉ yêu cầu người Pháp thực hiện cải lương. Anh
nhận điều đó là sai lầm, chẳng khác gì đến xin giặc rủ lòng thương.
Cụ Phan Bội Châu hy vọng Nhật giúp đỡ để đuổi Pháp. Điều đó rất nguy
hiểm, chẳng khác gì "đưa hổ cửa trước, rước beo cửa sau".

https://thuviensach.vn

Cụ Hoàng Hoa Thám còn thực tế hơn, vì trực tiếp đấu tranh chống Pháp.
Nhưng theo lời người ta kể thì Cụ còn nặng cốt cách phong kiến.
Anh thấy rõ và quyết định con đường nên đi. Cụ Phan Bội Châu vào bậc
chú bác của anh. Cụ Phan Bội Châu muốn đưa anh và một số thanh niên
sang Nhật.
Nhưng anh không đi. Anh muốn làm gì?
Một vị trí thức ở Sài Gòn kể lại cho tôi:
"Trong khi còn học ở trường Sát–xơ–lúp Lô–ba (Chasseloup–Laubat) tôi
gặp một người thanh niên ở Trung bộ vào Sài Gòn ở nhà một người bạn. Vì
cùng một lứa tuổi, cho nên chúng tôi lập tức trở nên đôi bạn thân. Tôi đưa
anh đến trước tiệm cà phê của Pháp xem đèn điện, xem chiếu bóng và máy
nước. Những cái đó trước kia anh chưa hề thấy.
Một hôm tôi mời anh ăn kem. Anh rất lạ. Lần đầu tiên anh mới nếm mùi
kem.
Sau ít hôm, anh đột nhiên hỏi tôi.
"Anh Lê, anh có yêu nước không?"
Tôi ngạc nhiên và đáp: "Tất nhiên là có chứ!"
"Anh có thể giữ bí mật không?"
"Có".
"Tôi muốn đi ra ngoài, xem nước Pháp và các nước khác. Sau khi xem
xét họ làm như thế nào, tôi sẽ trở về giúp đồng bào chúng ta. Nhưng nếu đi
một mình, thật ra cũng có điều mạo hiểm, ví như khi đau ốm… Anh muốn
đi với tôi không?"
"Nhưng bạn ơi, chúng ta lấy đâu ra tiền mà đi?"
"Đây, tiền đây" – Anh bạn của tôi vừa nói vừa giơ hai bàn tay – "Chúng
ta sẽ làm việc. Chúng ta sẽ làm bất cứ việc gì để sống và để đi. Thế thì anh
cùng đi với tôi chứ?"
Bị lôi cuốn vì lòng hăng hái của anh, tôi đồng ý.

https://thuviensach.vn

Nhưng sau khi suy nghĩ kỹ về cuộc phiêu lưu, tôi không có đủ can đảm
để giữ lời hứa.
Vài ngày sau, tôi không gặp lại anh bạn nữa. Tôi đoán là anh ta đã đi
ngoại quốc. Anh ta đi bằng cách nào? Tôi không biết. Về sau, tôi chỉ biết
người thanh niên yêu nước đầy nhiệt huyết ấy là Cụ Nguyễn Ái Quốc, là
Hồ Chủ tịch của chúng ta ngày nay".
Chính ông Mai ở Hải Phòng, nhân viên cũ trên một chiếc tàu Pháp của
hãng "Vận tải hợp nhất" đã cho chúng tôi biết những điều mà ông Lê không
rõ.
Ông Mai kể lại:
"Vào khoảng cuối năm 1911 hay 1912 – tôi không nhớ đúng nữa – tôi
làm việc ở phòng ăn của các sĩ quan trên tàu. Tàu chúng tôi cặp bến Sài
Gòn để lấy hàng và đón khách.
Một buổi trưa, một người trai trẻ lên tàu. Sau một phút ngập ngừng, anh
ta hỏi xin việc.
Chúng tôi trả lời là không có việc và có chăng nữa, chúng tôi cũng không
có quyền nhận anh ta.
Chúng tôi cười vì chàng trai có vẻ một anh học trò, không phải là người
lao động như chúng tôi. Chúng tôi nói nhỏ với nhau: "Một người như thế
có thể làm được công việc gì trên tàu?".
Tôi không hiểu tại sao tôi thấy thương hại anh ta và tôi nói: "Đi theo tôi,
tôi sẽ dẫn anh đến gặp chủ tàu. Có lẽ ông ta sẽ có việc cho anh làm".
Chủ tàu hỏi: "Anh có thể làm việc gì?"
"Tôi có thể làm bất cứ việc gì!" – Chàng trai trả lời.
"Được, ta sẽ lấy anh làm phụ bếp. Sáng mai anh đến đây nhận việc".
Chàng trai ấy xưng tên là Ba. Vì tôi đã giúp anh ta việc nhỏ ấy, cho nên
anh ta rất thân với tôi, và cũng vì anh ta rất dễ mến tôi cũng rất thân với anh
ấy. Việc gì tôi làm được là tôi cố làm để giúp anh ta, vì anh ta chưa biết gì
cả. Vả lại, anh ấy có can đảm và nhẫn nại. Phụ bếp trên tàu, mỗi ngày anh

https://thuviensach.vn

ta phải làm từ bốn giờ sáng, quét dọn sạch sẽ nhà bếp lớn trên tàu, tối đốt
lửa trong các lò. Sau đó đi khuân than, rồi xuống hầm lấy rau, thịt cá, nước
đá v.v. Công việc khá nặng nhọc vì dưới bếp rất nóng và trong hầm rất rét.
Nhất là khi vừa phải vác một bao nặng vừa leo lên những bậc thang trong
khi tàu tròng trành.
Xong công việc ấy, phải dọn cho bọn chủ bếp Pháp ăn. Sau đấy, nhặt rau,
rửa chảo nồi và đun lò lại. Công việc kéo dài suốt ngày.
Nhà bếp lo cho bảy, tám trăm người cả nhân viên và hành khách. Có
nhiều cái chảo bằng đồng lớn và nặng quá, đến nỗi anh Ba phải kéo lê trên
sàn. Và những cái nồi cao quá, anh phải leo lên ghế để chùi nồi. Luôn luôn
nghe tiếng:
"Ba, đem nước đây!"
"Ba, dọn chảo đi!"
"Ba, thêm than chỗ này, thêm than chỗ kia!"
Suốt ngày, anh Ba đẫm nước, hơi và mồ hôi, mình đầy bụi than. Người ta
thấy anh Ba phải dùng hết tinh thần và sức lực để làm cho xong công việc.
Và hơn nữa vì chưa quen việc, anh phải gọt xong đống củ cải và khoai tây.
Anh không biết làm thế nào. Tôi dạy cho anh. Tôi còn nhớ một lần gọt
măng tây. Đây là lần đầu tiên anh Ba thấy măng tây. Anh ta bắt đầu gọt trơ
trụi, thì vừa lúc tôi đến. Tôi hối hả quẳng xuống bể tất cả măng đã gọt và
tôi bày cho anh ta phải làm như thế nào. Nhờ thế không xảy ra việc gì.
Mỗi ngày, chín giờ tối, công việc mới xong. Anh Ba mệt lử. Nhưng trong
khi chúng tôi nghỉ hoặc đánh bài, anh Ba đọc hay viết đến mười một giờ
hoặc nửa đêm. Về thứ bậc, anh Ba là người dưới chúng tôi, chúng tôi là
những người có chức vị, còn anh Ba chỉ là người phụ bếp. Nhưng vì anh Ba
hiểu biết – anh giúp những người bạn mù chữ của tôi viết thư về cho gia
đình họ và anh không bao giờ nói tục, vì vậy anh Ba được tất cả chúng tôi
yêu mến.
Một lần, dọc đường, anh Ba suýt chết đuối. Biển nổi sóng. Làn sóng to
như những quả núi chồm lên đổ xuống. Hầu hết mọi người say sóng. Như

https://thuviensach.vn

mọi ngày, anh Ba đi lên đi xuống từ bếp đến hầm. Không thể vác những rổ
rau lên vai vì tàu tròng trành, anh phải buộc rổ rau vào dây sắt để kéo đi,
chuyến thứ hai một ngọn sóng lớn thình lình phủ lên sàn tàu và cuốn xuống
biển mọi vật trên sàn tàu. Cả những rổ rau và anh Ba nữa. Anh bị đẩy vào
giữa cột buồm và dây xích, nhờ vậy mà thoát chết.
Cái gì đối với anh Ba cũng mới, anh phải học tất cả. Ví dụ mới đầu anh
không ăn được bánh mì và bơ. Ăn xúp thì anh dùng nĩa.
Vài ngày sau tàu rời bến, có hai hành khách – hai người lính trẻ tuổi giải
ngũ về Pháp. Tôi không hiểu tại sao hai anh này đã trở nên bạn thân của
anh Ba. Họ giúp anh nhặt rau và buổi tối họ cho anh mượn những quyển
sách nhỏ, dạy cho anh đọc và viết. Và anh Ba lại dạy họ quốc ngữ và thỉnh
thoảng dấm dúi cho họ cốc cà phê. Anh nói với tôi với một vẻ ngạc nhiên:
"Anh Mai, cũng có những người Pháp tốt, anh ạ".
Hồi ấy, Bùi Quang Chiêu, kỹ sư canh nông vào làng Tây, đi tầu hạng
nhất cùng gia đình. Ông ta đưa con sang Pháp học. Trông thấy Ba, ông ta
gọi anh lại và thân mật bảo:
"Tại sao con lại làm cái nghề khó nhọc này? Bỏ nghề đi. Con nên chọn
một nghề khác, danh giá hơn…" Anh Ba lễ phép cảm ơn ông Chiêu, nhưng
không nói đồng ý hay không.
Đến Mác–xây, chúng tôi lĩnh lương mỗi nhân viên Việt Nam được từ
một trăm đến hai trăm quan, thêm vào đấy tiền thưởng của hành khách.
Anh Ba là phụ bếp, chỉ được mười quan.
Anh ta được ít lương, nhưng anh học được nhiều chuyện mới lạ. Coi tôi
là bạn thân thiết nhất, anh ta nói với tôi tất cả những điều anh trông thấy và
suy nghĩ.
"Ơ! Ở Pháp cũng có người nghèo như bên ta!".
Trông thấy những gái điếm đến làm tiền trên tàu, Ba nói với tôi:
"Tại sao người Pháp không "khai hoá" đồng bào của họ trước khi đi
"Khai hoá" chúng ta, sao thế anh Mai?"
Tàu điện đối với anh Ba là một chuyện kỳ lạ.

https://thuviensach.vn

Lần đầu tiên anh ta trông thấy những "cái nhà biết chạy" ấy. Cái gì cũng
làm anh ta chú ý, vì cái gì đối với anh ta cũng mới cả. Luôn luôn anh ta nói:
"Lần đầu tiên, tôi mới thấy cái này…"
Công việc trong ngày xong, tôi cho anh ta mượn bộ áo quần, và chúng
tôi đi đến tiệm cà phê ở đường Ca–nơ–bia. Không cần phải nói, đây là lần
đầu tiên anh ta vào tiệm cà phê và cũng là lần đầu tiên người Pháp gọi anh
bằng "ông".
Sau những ngày đầu tiên ở Mác–xây, anh Ba tóm tắt cảm tưởng của
mình bằng mấy chữ:
"Người Pháp ở Pháp tốt, lễ phép hơn người Pháp ở Đông dương".
Chúng tôi đi theo tàu lên Ha–vơ–rơ (Havre) để sửa chữa. Chúng tôi được
đưa sang làm việc ở một chiếc tàu khác, trở về Đông Dương. Anh Ba
không muốn trở về. Ông chủ đem anh về nhà. Từ đấy, tôi không được tin
tức gì của anh Ba nữa…
Không bao giờ tôi đoán rằng người bạn nhỏ của tôi, người phụ bếp, anh
Ba ngây thơ, siêng năng và ngoan ngoãn ấy, lại trở thành Chủ tịch chính
phủ ta, người xây dựng nên nước Cộng hoà chúng ta".
Cho đến nay, cách của tôi – cách làm tập thể - hình như được việc.
Những người cộng tác đầu tiên và tôi cứ nhẫn nại theo đường dây, ghi chép
cẩn thận những mẩu chuyện giữ nguyên như thế. Và đây là một tiểu sử
trung thành, đúng đắn, sinh động, không thêu dệt, không bày đặt.
Theo địa chỉ ông Mai mách, anh Trần, người cộng tác trẻ của tôi, đến
gặp ông Dân ở Nha Trang. Đây là những điều anh Trần ghi chép: "Ông Dân
sáu mươi hai tuổi, chủ một cửa hàng nhỏ sạch sẽ và đông khách, nhà đông
con. Ông ta tiếp tôi niềm nở và kể chuyện:
"Tôi có hai con trai đi Vệ quốc quân và một con gái đi cứu thương. Nhà
tôi còn ba con nữa; hai mươi hai, hai mươi và mười sáu tuổi, đều là đoàn
viên của đoàn Thanh niên cứu quốc. Cả ba đứa đều muốn đi Vệ quốc quân.
Khi nào Tổ quốc cần đến chúng nó, tôi sẵn sàng hiến con cho Tổ quốc. Có
lẽ điều đó dễ làm cho mẹ cháu buồn, nhưng đàn bà thì bao giờ chẳng thế.

https://thuviensach.vn

Tôi cũng nên nói để ông rõ là bà nhà tôi cũng là đoàn viên phụ nữ cứu
quốc. Còn tôi, thủ quỹ của Việt Minh địa phương. Cả gia đình tôi đều làm
việc nước. Cả làng này đều thế. Ai cũng là Việt minh, Việt minh, Việt Nam,
Việt Nam, Việt minh – Không thể có Việt Nam mà không có Việt minh".
Ông Dân có tài nói. Ông bắt chuyện này sang chuyện khác rất thần tình.
Kéo ông về câu chuyện mà tôi đặc biệt chú ý không phải là dễ. Nhưng sau
đó tôi đã thành công.
"Có chứ, tôi còn nhớ anh Ba ấy. Chắc chắn tôi còn nhớ anh ta mặc dầu
cách đây đã ba mươi năm.
Tôi ở với ông chủ của tôi ở Xanh A–đơ–ret (Saint–Adresse), một ngoại ô
của Ha–vơ–rơ, một hôm, ông chủ già dẫn về một người trẻ tuổi, gầy yếu,
quần áo lôi thôi nhưng có vẻ lanh lợi. Tên anh ta là Ba. Ở nước ngoài mà
gặp được một người đông hương thì lập tức người ta dễ trở thành bạn thân.
Chúng tôi cũng vậy.
Chúng tôi ở một biệt thự có vườn hoa. Ông chủ già khi rảnh việc thì ở
câu lạc bộ thành phố. Bà chủ thường đến nhà người con gái, vợ một nhân
viên của công ty. Một bà nấu bếp, một người tốt, nếu anh khéo nịnh thì bà
ta cho anh ăn ngon, nhưng khi bà ta cáu thì như một mụ yêu tinh. Một cô
sen xinh xinh hay làm dáng, có một "bà mẹ hay ốm" – "Bà mẹ ốm" chính là
một chàng thủy thủ. Để đi gặp tình nhân, chị ta lừa chúng tôi luôn và nói là
đi thăm mẹ ốm. Trong nhà tất cả là sáu người.
Đồ đồng đánh bóng, đồ đạc lau xong, bàn ghế sạch bụi, thế là ông chủ bà
chủ bằng lòng và rất tốt, luôn mồm một điều "con" hai điều "con". Nhưng
phần lớn công việc do cô sen làm. Chị ta muốn cho chóng xong để đi gặp
"bà mẹ ốm".
Vì vậy chúng tôi có rất nhiều thì giờ rảnh. Anh Ba dùng thì giờ chăm
bón hoa với người làm vườn hoặc giở những tờ báo có ảnh trong tủ sách ra
xem. Sau khi đến được ba ngày, anh hỏi tôi: "Anh Dân, anh có biết chữ
quốc ngữ không?". Tôi hơi thẹn nhưng trả lời thành thật: "Không, tôi không
biết". Anh Ba liền giảng giải và khuyến khích tôi học. Tôi làm theo lời anh.

https://thuviensach.vn

Anh Ba cũng thế, anh học tiếng Pháp với cô sen. Ngày nay tôi đọc được và
viết được chính là nhờ anh Ba. Để trả ơn, thỉnh thoảng tôi dẫn anh Ba đi
xem chiếu bóng hoặc xem xiếc.
Chúng tôi ở với nhau được một tháng. Một buổi chiều người chủ già đi
làm về, nói với anh Ba: "Có một chuyến tàu đi vòng quanh châu Phi.
Không có hành khách. Chỉ có hàng hoá. Anh có muốn nhận làm bồi cho
các sĩ quan trên tàu ấy không? Họ không đông lắm đâu, và đều là những
người tốt, anh sẽ thấy anh không đến nỗi vất vả ở trên tàu. Đồng ý chứ?"
Anh Ba vui vẻ nhận lời. Sau tôi nói với anh: "Ba ơi, khí hậu ở châu Phi
rất nóng, nóng hơn ở bên ta. Và một chiếc tàu chở hàng rất tròng trành, rất
dễ làm cho anh say sóng. Đi như thế anh dại dột lắm, nhất là một thân một
mình, bầu bạn không có…" Anh Ba nói với tôi: "Anh không nên nói như
thế. Tôi là thanh niên, tôi khỏe, tôi chịu được khổ. Và tôi muốn đến xem
các nước". Ngày hôm sau anh Ba đáp tàu đi, anh có viết thư cho tôi hai ba
lần, kể cho tôi nghe vô số chuyện, nói đến người da đen, người Ả-rập, nói
đến xứ Tê–nê–ri–pho, xứ Lít–bon, đến những con vẹt… Anh cũng cho biết
là người nấu bếp trên tàu cũng là một đồng hương tên là Bốn…
Không để cho ông Dân nói hết câu, tôi hỏi: "Ông có biết ông Bốn ấy
không?"
"Có, tôi biết. Tôi biết chắc chắn. Anh ta là một người ngớ ngẩn, có khi
như là một người điên. Về già, anh ta trở nên khôn ngoan hơn. Anh ta làm
việc như một con bò. Anh ta lĩnh được rất nhiều tiền. Nhưng mỗi lần tàu
cập bến, anh ta tiêu xài trong hai, ba ngày thì hết sạch số tiện kiếm được
trong hai ba tháng. Chả bài bạc gì. Anh ta chỉ thích đi theo gái. Anh ta xấu
như con quỷ, nhưng anh ta bắt tình nhân với một cô gái nhảy… Và khi nào
hết xu, chỉ nàng đuổi anh ra cửa.
"Bây giờ anh ấy ở đâu?"
"Ông đến Quỳnh Lâm và hỏi Bốn Sẹo thì ở đấy ai cũng biết. Bây giờ anh
ta đã khôn ngoan hơn và được mọi người mến".
Để kết luận cuộc phỏng vấn của tôi, tôi hỏi ông Dân:

https://thuviensach.vn

"Ông có biết anh Ba hiện nay thế nào không?"
"Không, tôi rất tiếc là không biết".
"Ông có muốn tôi nói cho ông biết không?"
"Còn gì bằng nữa!"
"Ông quay lại xem, anh Ba ấy đây kìa". Tôi vừa nói vừa chỉ chân dung
Hồ Chủ tịch treo trên bàn thờ giữa những bình hoa, bình hương, đèn nến.
Ông Dân quay đầu, mở to đôi mắt, há miệng gãi tai. Và ông bật lên như
một cái lò xo và kêu:
"Hồ Chủ tịch! Hồ Chủ tịch của chúng ta! A-di-đà-phật! Nhưng làm sao
anh biết? Anh nói thật đấy chứ? Ờ, ơ, lạ quá nhỉ. Hồ Chủ tịch là anh Ba ấy
ngày xưa. Hay quá nhỉ! Tôi sẽ kể điều đó cho bà nhà tôi nghe, cho các cháu
nghe. Chúng nó sẽ mừng biết mấy! Cha của chúng nó được quen biết Cụ
Hồ ngày xưa…"
Tôi lại tìm đến ông Bốn. Tính tình ông Bốn hoàn toàn khác với ông Dân,
và cũng không giống như anh Bốn trai trẻ mà ông Dân đã nói. Đấy là một
ông già hơn 60 tuổi, hiền lành. Với một giọng nhè nhẹ, ông kể lại đời mình
cho tôi nghe và những mối quan hệ giữa ông với anh Ba hồi ấy. Ông nói:
"Lúc còn trẻ, tôi đi vòng quanh thế giới làm nghề nấu bếp ở trên tàu. Tôi
kiếm được rất nhiều tiền. Nhưng tôi không gửi một xu nhỏ về cho gia đình.
Tôi chạy theo một cô gái nhảy, có bao nhiêu nó nướng hết.
Tôi đi nhiều, nhưng tôi không thấy gì, không học gì. Tôi hoàn toàn dốt
đặc, không biết đọc, chẳng biết viết. Một lần đi trên một chiếc tàu nhỏ chở
hàng, tôi có người bạn đồng hương trẻ tuổi, tên là Ba. Sau những giờ làm
việc, anh Ba viết và đọc sách. Chính anh đã khuyên tôi học chữ quốc ngữ.
Anh Ba có một lối thuyết phục người rất giỏi. Nhờ những lời khuyên bảo
và sự giúp đỡ của anh Ba, tôi trở nên một người khá.
Chiếc tàu nhỏ rời Ha–vơ–rơ. Đỗ lại ở Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, An
Giê Ri, Tuy Ni Di và những cửa bể Đông châu Phi cho đến Công Gô. Đến
đâu anh Ba cũng để ý xem xét. Mỗi lần tàu cập bến, thế nào anh Ba cũng

https://thuviensach.vn

kiếm cách đi thăm thành phố. Khi trở về, anh có những ảnh và những hộp
diêm đầy túi. Anh thích thu thập những thứ ấy.
Đến Đa–ca, biển nổi sóng rất dữ. Tàu không thể vào bờ. Cũng không thể
thả ca–nô xuống vì sóng rất to. Để liên lạc với tàu, bọn Pháp trên bờ bắt
những người da đen Pháp phải bơi ra chiếc tàu. Một, hai, ba, bốn người da
đen nhảy xuống nước. Người này đến người kia, họ bị sóng biển cuốn đi.
Cảnh tượng ấy mọi người coi là thường. Nhưng điều đó làm cho anh Ba
hết sức cảm động, anh khóc. Ngạc nhiên, tôi hỏi tại sao? Anh Ba buồn rầu
trả lời tôi:
“Những người Pháp ở Pháp phần nhiều là tốt. Song những người Pháp
thực dân rất hung ác, vô nhân đạo. Ở đâu chúng nó cũng thế. Ở ta, tôi cũng
thấy chuyện như thế xảy ra ở Phan Rang. Bọn Pháp cười sặc sụa trong khi
đồng bào ta chết đuối vì chúng nó. Đối với bọn thực dân, tính mạng của
người thuộc địa, da vàng hay da đen cũng không đáng một xu.”
Chiếc tàu của chúng tôi chở rượu ngon của Boóc–đô và An–giê–ri cho
những thuộc địa khác. Tất cả mọi người trên tàu dùng rượu đó. Vì rượu rất
nhiều. Tôi đã trông thấy nhiều thủy thủ say rượu suốt chuyến tàu. Chỉ cần
dùi một lỗ nhỏ vào thùng rượu, ấn một ống cao su nhỏ vào đấy, hút thật
mạnh để đầu ống kia vào một cái chai. Và như thế tha hồ mà uống. Nhưng
anh Ba không bao giờ uống rượu và khuyên tôi không nên làm như thế.
Anh Ba rất tốt với mọi người và không bao giờ cãi cọ với ai. Nhưng anh
Ba hơi khác thường. Mỗi ngày, anh dậy thật sớm để xem mặt trời mọc. Và
trong những đêm trăng, anh hầu như không ngủ, anh đi đi lại lại trên tàu,
ngắm trời ngắm bể. Chúng tôi đậu lại ở Tê–nê–rít–pho vào lúc hoàng hôn,
biển lặng sóng, hòn đảo giống như một cái chụp đèn khổng lồ để trên mặt
biển, phía trên lóng lánh, phía dưới xanh xanh. Chỉ có thế thôi, mà anh Ba
ngây người. Anh nhắc đi nhắc lại: "Bốn, anh nhìn kìa! Đẹp quá! Hùng vĩ
quá!"
Đến lúc trở về Ha–vơ–rơ, nhớ lời khuyên của anh Ba, tôi không đến
thăm cô gái nhảy nữa. Tôi còn đi một vài chuyến, dành được ít tiền thì tôi

https://thuviensach.vn

trở về nước, mở một cửa hàng nhỏ, và lấy vợ. Nghĩ đến tình bạn giữa
chúng tôi, tôi đã đặt tên cho đứa con đầu lòng của tôi là Ba, điều đó làm
cho những người chung quanh lấy làm lạ. Việc đó cách đây đã ba mươi
năm. Ngày giờ đi chóng quá."
Ông Bốn ngừng lại. Tôi hỏi tiếp:
"Thế còng ông bạn Ba của ông, sau đấy đi đâu?"
"Ba cũng rời chiếc tàu, nói là đi Anh".
"Tại sao đi Anh?"
"Ba nói để học tiếng Anh".
"Thế ông có được tin tức của anh Ba không?"
"Có, hai ba lần gì đấy, anh Ba kể cho tôi nghe đã gặp ở Luân Đôn một
người đồng hương tên là Nam".
"Ông có biết ông Nam không?"
"Có, hầu hết chúng tôi biết nhau, vì chúng tôi đều ở cả trong tổ chức".
"Tổ chức gì?"
"Trước kia là một hội kín, nhưng từ khi nước ta độc lập thì công khai.
Chính là công đoàn hải ngoại".
"Và từ bấy đến nay, anh Ba ấy không viết thư cho ông sao?"
"Rất tiếc là không. Vài năm sau, nghĩa là sau đại chiến Thứ nhất, thỉnh
thoảng một ông bạn lại đến nhà tôi đem theo một gói to tướng sách báo và
nói với tôi: "Ông Ba nhờ ông giữ hộ những thứ này, trong vài ngày một
người bạn tên là X. Sẽ đến lấy". Cứ thế kéo dài trong mấy năm. Nhưng từ
khi cửa hàng của tôi bị người Pháp khám xét thì không thấy anh Ba gửi
nữa. Được gặp anh Ba, thì nếu mất nửa gia tài, tôi cũng vui lòng".
Ông Thanh, thư ký công đoàn thủy thủ Vinh, giới thiệu tôi với ông Nam.
Sau khi chào hỏi, tôi đi ngay vào câu chuyện về anh Ba.
Ông Nam là một người làm bánh rán có tiếng trong thành phố. Ông ta ở
trong Ban Chấp hành Công đoàn cứu quốc hải ngoại. Ông có năm người
con trai, hai người đi bộ đội và hai người vào tự vệ; người con thứ năm học

https://thuviensach.vn

ở trường đại học Hà Nội; cô Nam, con gái trẻ đẹp 18 xuân xanh và con út
của ông bà Nam làm cứu thương.
Ông Nam kể:
"Trước tôi làm việc ở tiệm ăn Các–lơ–tông, một tiệm sang có tiếng ở
Luân Đôn. Người làm bếp độ trăm người đủ các hạng. Có cả người Pháp,
người Anh, người Đức, người Nga, người châu Á và tôi người Việt Nam.
Chính ông Ét-cốp-phi-e, ông vua đầu bếp, được huân chương danh dự, điều
khiển nhà bếp. Về ông Ét-cốt-phi-e, có một chuyện đáng kể lại: Tài nấu bếp
của ông ta, thế giới đều biết. Những chủ quán lớn nhất trên thế giới trả tiền
rất nhiều để mời ông ta làm chủ bếp. Khi có những yến tiệc lớn, người ta
mời ông đến làm thức ăn và điều khiển nhà bếp. Lần vua Đức sang thăm
Luân Đôn, vua Anh mời ông Ét-cốt-phi-e phụ trách bữa tiệc. Và tất nhiên
với một số lương rất hậu. Ông già Ét-cốt-phi-e kiêu hãnh trả lời: "Tôi là
người Pháp. Tôi không nấu cho kẻ thù của dân tộc tôi".
"Vâng, bây giờ chúng ta nói chuyện anh Ba. Vào khoảng một năm trước
đại chiến, một hôm, tôi gặp ở phòng lau chùi thìa, nĩa, một người Á đông
trẻ tuổi. Tôi không để ý đến anh ấy vì tôi tưởng anh ấy là người Trung
Quốc. Đến ngày thứ ba, chính anh ấy đến nói chuyện với tôi bằng tiếng
Việt Nam. Cố nhiên tôi rất sung sướng được gặp một người đồng hương.
Từ ngày ấy, chúng tôi trở nên đôi bạn thân.
"Ai đưa anh đến đây, đến nước Anh?" – Tôi hỏi anh Ba.
"Tôi đến đây một mình để học tiếng Anh".
"Hay đấy, nhưng tiếng Anh rất khó học. Đã hai năm tôi ở thành phố này
mà không biết hơn, ngoài hai chữ Yes và No (vâng và không)."
"Phải học chứ. Chúng ta sẽ cùng nhau học."
"Trước khi đến đây, anh làm ở đâu?"
"Hôm thứ nhất, tôi nhận việc cào tuyết trong một trường học. Một công
việc rất mệt nhọc. Mình mẩy tôi đẫm mồ hôi mà tay chân thì rét cóng. Và
cuốc được đống tuyết cũng rất khó khăn vì tuyết trơn. Sau tám giờ làm
công việc này, tôi mệt lử và đói bụng. Tôi đành phải bỏ việc. Ông hiệu

https://thuviensach.vn

trưởng là một người tốt. Ông ấy trả cho tôi cả ngày làm việc sáu đồng và
vừa nói vừa cười: "Chính thế, công việc này quá sức anh".
Hai ngày sau tôi tìm được một việc khác. Lần này thì phải đốt lò. Từ
năm giờ sáng, một người nữa với tôi chui xuống hầm để nhóm lửa. Suốt
ngày chúng tôi đổ than thay than trong lò. Ở đây thật đáng sợ. Luôn luôn ở
trong cảnh tranh tối tranh sáng. Tôi không biết người ta làm cái gì ở tầng
trên, vì không bao giờ tôi lên đấy. Người bạn tôi là một người âm thầm, có
lẽ anh ta câm. Suốt hai ngày làm việc, anh ta không hề nói một tiếng. Anh
vừa làm việc vừa hút thuốc. Khi nào anh ta cần tôi làm việcviệc thì anh ta
ra hiệu. Nhưng không nói một tiếng. Trong hầm hết sức nóng, ngoài trời
hết sức rét, và không có đủ quần áo, tôi luôn bị cảm. Vì vậy, tôi nghỉ việc
luôn hai tuần lễ. Với số tiền để dành, tôi trả tiền phòng, tiền bơ và bánh mì,
và sáu bài học chữ Anh. Khi chỉ còn sáu hào nữa, tôi đến sở tìm việc ở Sô–
hô, và người ta đưa tôi đến đây".
Công việc làm từ tám giờ đến mười hai giờ và chiều từ năm giờ đến
mười giờ. Hàng ngày, buổi sáng sớm và buổi chiều, anh Ba ngồi trong
vườn hoa Hay–đơ (Hyde), tay cầm một quyển sách và một cái bút chì.
Hàng tuần vào ngày nghỉ, anh đi học tiếng Anh với một giáo sư người Ý.
Ba thường khuyên tôi nên học như Ba, nhưng tôi hết sức lười, bây giờ tôi
mới tiếc.
Mỗi ngày có một người dọn dẹp đồ đạc. Những người phục vụ, sau khi
dọn chỗ khách ăn, phải dọn bát đĩa bỏ tất cả chén bát và thức ăn lẫn lộn vào
trong một cái thang điện đưa xuống bếp. Lúc bấy giờ người dọn dẹp phải
để đồ đạc riêng một bên, bát đĩa để riêng một bên để người ta đem đi rửa.
Khi đến lượt anh Ba, anh làm rất cẩn thận. Đáng lẽ vứt thức ăn thừa vào
một cái thùng, đôi khi còn cả phần tư con gà, những miếng bít-tết to tướng
v.v. thì anh giữ gìn sạch sẽ và đưa lại cho nhà bếp. Chú ý đến việc này, ông
già Ét-cốp–phi–e hỏi anh: "Tại sao anh không quẳng thức ăn thừa vào
thùng, như những người kia?"
"Không nên vứt đi. Ông có thể cho người nghèo những thứ ấy."

https://thuviensach.vn

"Ông bạn trẻ của tôi ơi, anh nghe tôi.” Ông Ét-cốt–phi–e vừa nói vừa
cười và có vẻ bằng lòng. “Tạm thời anh hãy gác ý nghĩ cách mạng của anh
lại một bên, và tôi sẽ dạy cho anh cách làm bếp. Làm ngon và anh sẽ được
nhiều tiền. Anh bằng lòng chứ?"
Và ông Ét-cốt–phi–e không để cho anh Ba phải rửa bát nữa mà đưa anh
vào chỗ làm bánh, với một số lương cao hơn.
Thật là một việc lớn xảy ra trong nhà bếp, vì chính là lần đầu tiên mà
ông "vua bếp" làm như thế.
Anh Ba rất giàu tình cảm. Một hôm tôi gặp anh cầm tờ báo và chảy nước
mắt. Tôi hỏi anh vì sao buồn thế. Anh đưa cho tôi tờ báo và giải thích:
"Anh xem đây. Đây là tin tức ông...